Het Ir. D.F. Woudagemaal onder stoom

7 oktober 2026 | Redactie VVV Waterland van Friesland | |

Stoomkrêft

Als gemaalchef kent Sebastian het Ir. D.F. Woudagemaal in Lemmer als geen ander. Hij werkt tussen vier stoommachines die al meer dan een eeuw klaarstaan om overtollig water uit Friesland weg te pompen. Een plek waar alles draait om stoomkrêft (NL: stoomkracht).

Maar hoe is het om te werken in het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld? En wat komt erbij kijken als het gemaal echt in actie moet komen? Sebastian neemt ons mee achter de schermen van dit UNESCO Werelderfgoed.

Sebastian Tuinstra is assetcoördinator van het Ir. D.F. Woudagemaal. Als gemaalchef van het Woudagemaal zorgt hij dat mens en machine klaarstaan: goed opgeleid, op elkaar ingespeeld en klaar om in actie te komen.

Pas als het écht moet

Bij langdurige regen stijgt het water in de Friese boezem (stelsel van meren en kanalen). Moderne gemalen voeren het grootste deel af, maar soms zitten meerdere factoren tegen. Veel neerslag, een hoge waterstand in de Friese boezem of ongunstige wind. Als extra inzet nodig is, gaat het Woudagemaal onder stoom.

Een simpele druk op de knop is het niet. “Voordat het gemaal goed en wel draait, zijn we ongeveer acht uur verder”, vertelt gemaalchef Sebastian. Eerst worden de ketels gevuld met water en aangestoken, daarna wordt langzaam stoomdruk opgebouwd. “In die uren wordt al brandstof verbruikt, terwijl er nog geen water wordt verpompt. Als het gemaal eenmaal draait, moet het dus echt nodig zijn en draait het minstens drie dagen.”

24 uur per dag

Als inzet nodig is, wordt een draaiploeg van ongeveer twintig medewerkers van Wetterskip Fryslân opgeroepen. Verdeeld over drie diensten zorgen zij ervoor dat het gemaal, zodra het draait, 24 uur per dag in bedrijf kan blijven.

Het onderhoud gebeurt zoveel mogelijk in de zomer, zodat mens en machine van oktober tot april paraat staan. Soms is dagen van tevoren duidelijk dat het gemaal nodig kan zijn, soms moet de ploeg binnen 24 uur schakelen.

Op volle kracht

Voor Sebastian blijft vooral het opstarten spannend. Zodra alles draait, valt die spanning weg. “Als ik ’s ochtends vroeg de laan oprijd, in het donker en in de regen, zie ik de verlichte ramen en de draaiende wielen. Dan staat het gemaal daar echt als een rots in de branding.”

Op volle kracht verplaatst het 4.000 kubieke meter water per minuut. Dat is genoeg om ruim anderhalf olympisch zwembad te vullen.

Kennis in beweging

Die inzetbaarheid vraagt om vakmanschap. Machinisten en stokers moeten techniek uit 1920 kunnen bedienen en die kennis doorgeven aan een nieuwe generatie. Daarom zijn er trainingsdagen waarop het gemaal daadwerkelijk onder stoom wordt gebracht.

Sinds kort is voor het opleidingsprogramma een virtuele simulator ontwikkeld, in samenwerking met NHL Stenden en het Maritiem Instituut Willem Barentsz. De simulator lijkt op een computerspel. Op een laptop kunnen medewerkers oefenen met het bedienen van de stoommachines, pompen en ketels, zonder dat het hele gemaal hoeft te worden opgestart.

Meer dan een monument

Waarom zou je een stoomgemaal van ruim honderd jaar oud nog behouden als moderne gemalen het meeste werk doen?

Juist omdat het Woudagemaal nog altijd van waarde is. Het elektrische Hooglandgemaal in Stavoren neemt een groot deel van het dagelijkse werk voor zijn rekening. Het Woudagemaal staat klaar voor de momenten waarop extra inzet nodig is.

Een mooi stukje vakmanschap

Daarmee is het meer dan erfgoed om naar te kijken. De techniek uit 1920 heeft nog steeds een plek in het waterbeheer van nu. Sebastian zegt daarover: “Het is zo’n mooi stukje vakmanschap dat na al die jaren nog steeds precies doet waarvoor het ooit is gebouwd.”

Misschien is dat wel het bijzondere aan het Woudagemaal: meer dan honderd jaar oud en nog altijd klaar om aan het werk te gaan.

Heeft het verhaal van het Woudagemaal je nieuwsgierig gemaakt? Dan is een bezoek aan Lemmer zeker de moeite waard. Stap binnen in het monumentale gebouw en ervaar zelf de indrukwekkende combinatie van techniek, geschiedenis en vakmanschap. Wandel langs de enorme stoommachines en ontdek waarom dit gemaal na meer dan honderd jaar nog steeds een belangrijke rol speelt in het waterbeheer van Friesland.

Bezoekerscentrum

Naast het Woudagemaal vind je het bezoekerscentrum. Hier kom je te weten hoe het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld werkt en welke rol het speelt in het Friese waterbeheer. Je leert meer over de geschiedenis van het gemaal en hoe het ook vandaag nog wordt ingezet.

Alles over het Woudagemaal
Onder stoom

Elk voorjaar en najaar komt het Woudagemaal tijdens trainingsdagen opnieuw tot leven. Die momenten zijn nodig om machinisten en stokers vertrouwd te houden met de techniek uit 1920 en kennis door te geven aan een nieuwe generatie. Voor bezoekers is dat een bijzondere kans om het stoomgemaal in actie te zien.

Meer over de draaidagen